Cú trượt dốc của một "thần thoại" (Phần 2)

「Sở dĩ hôm qua tôi có bài viết về sự trượt dốc của Nhật Bản vì một cựu phóng viên huyền thoại Tivi, Kume Hiroshi vừa qua đời.

Có thể nói ông là một “sensei” quan trọng trong cuộc đời tôi dù chưa một lần gặp mặt.

Kume Hiroshi là người dẫn chương trình tin tức trên "News Station" của đài TV Asahi trong gần 20 năm, từ tháng 10 năm 1985 đến tháng 3 năm 2004. Mặc dù là đài thiên tả và tôi thì không thích phe tả chút nào, nhưng lối dẫn chương trình và truyền tải tin tức một cách dễ hiểu, đã giúp tôi học tiếng Nhật đồng thời tiếp thu kiến thức về nền văn hóa, chính trị sâu xa của Nhật. Ở ông, tôi thấy được cách nhìn vấn đề một cách bao quát, không “cuồng” bên nào. Chính ở đề tài tôi viết vừa qua, ông đã nhiều lần nói tới trên tivi cách đây 30-40 năm trước và tôi lúc đó đã “copy” lại dịch ra tiếng Việt để đăng trên mục thời sự của tờ báo Hiệp Hội trong một thời gian dài, cho tới lúc ông kết thúc chương trình」.

Trở lại câu chuyện.

Để hiểu rõ hơn về cuộc "đổi ngôi" của Nhật Bản, chúng ta có thể nhìn vào 2 sự kiện cụ thể: Sự trỗi dậy của Samsung nhờ tận dụng chất xám Nhật và Sự hụt chân của Sony -biểu tượng một thời của Nhật Bản.

1. Chiến lược "Kỹ sư thứ Sáu" của Samsung

Trong thập niên 90 và đầu 2000, Samsung đã thực hiện một chiến lược chiêu mộ nhân tài cực kỳ tinh vi mà người trong ngành gọi là các "Kỹ sư thứ Sáu" với cách thức: 

-Samsung biết rằng các kỹ sư giỏi của Nhật (từ Toshiba, Panasonic, Sanyo...) dù bị công ty sa thải hoặc bắt nghỉ hưu, họ vẫn mang trong đầu những bí mật công nghệ vô giá. Samsung đã âm thầm tiếp cận và mời họ sang Hàn Quốc làm cố vấn.

-Chuyến bay đêm: Các kỹ sư này thường bay từ Nhật sang Seoul vào tối thứ Sáu, làm việc cường độ cao trong hai ngày thứ Bảy và Chủ nhật để truyền dạy công nghệ cho kỹ sư Hàn Quốc, sau đó bay về Nhật vào tối Chủ nhật để kịp đi làm (hoặc sinh hoạt bình thường) vào thứ Hai.

-Đãi ngộ: Samsung trả lương bằng tiền mặt, mức lương có khi bằng cả năm lương tại Nhật chỉ cho vài ngày làm việc. Quan trọng hơn, họ đối xử với các kỹ sư này như những "bậc thầy" (Sensei), điều mà các công ty Nhật đang ruồng bỏ họ không làm được.

・Kết quả: Nhờ sự hướng dẫn trực tiếp này, Samsung đã rút ngắn được quãng thời gian nghiên cứu hàng chục năm trong lĩnh vực Bán dẫn (DRAM) và Màn hình (LCD/OLED) để vượt mặt các đối thủ Nhật Bản.

2. Khi Sony tự đánh mất mình

Sony từng là Apple của thế kỷ 20 với Walkman và TV Trinitron. Nhưng họ đã vấp ngã vì chính sự tự cao và bộ máy cồng kềnh:

-Sự chia rẽ nội bộ: Tại Sony, các bộ phận không chịu hợp tác với nhau. Bộ phận âm thanh (Sony Music) sợ rằng nếu làm máy nghe nhạc MP3, người ta sẽ vi phạm bản quyền nhạc của họ. Kết quả cha đẻ của Walkman lại để Apple (một công ty máy tính) chiếm mất thị trường máy nghe nhạc với iPod.

-Bảo thủ với công nghệ cũ: Sony đã quá say mê với thành công của TV bóng đèn hình (Trinitron) và chậm chân trong việc chuyển sang TV màn hình phẳng (LCD). Khi họ nhận ra thì Samsung đã dẫn đầu thị trường nhờ sự linh hoạt và giá thành rẻ hơn.

-Cái bẫy "Made in Japan": Sony (và các hãng Nhật khác) luôn muốn tự làm mọi thứ từ đầu đến cuối để đảm bảo chất lượng. Trong khi đó, các công ty Trung Quốc và Hàn Quốc sẵn sàng mua linh kiện tốt nhất từ khắp nơi trên thế giới về lắp ráp, tối ưu hóa phần mềm để đưa sản phẩm ra thị trường nhanh nhất có thể.

Và Trung Quốc: "Người học trò" trở thành "Đối thủ đáng gờm"

Nếu Hàn Quốc học Nhật Bản để làm tốt hơn, thì Trung Quốc học Nhật Bản để thay thế hoàn toàn.

-Các công ty như Huawei, Xiaomi, hay BYD đã tận dụng làn sóng các công ty Nhật chuyển nhà máy sang Trung Quốc để học hỏi quy trình quản lý.

-Họ không chỉ thuê kỹ sư Nhật nghỉ hưu, mà còn mua lại luôn các mảng kinh doanh thua lỗ của Nhật Ví dụ: Năm 2011: Haier mua lại toàn bộ mảng kinh doanh máy giặt, tủ lạnh và các thiết bị điện gia dụng khác của Sanyo tại Nhật Bản và 4 nước Đông Nam Á, bao gồm Việt Nam, Indonesia, Malaysia và Philippines. Sau khi mua lại, Haier không chỉ sở hữu các nhà máy và mạng lưới phân phối mà còn nắm giữ các bằng sáng chế và đội ngũ kỹ sư của Sanyo. Haier tiếp quản các trung tâm R&D (nghiên cứu và phát triển) của Sanyo tại Nhật Bản, nơi có những kỹ sư hàng đầu về công nghệ tiết kiệm điện và độ bền. Tại Việt Nam thời điểm đó, Sanyo đang dẫn đầu thị phần tủ lạnh và máy giặt. Việc mua lại Sanyo giúp Haier nghiễm nhiên có được vị thế số 1 mà không cần tốn nhiều năm xây dựng thương hiệu từ con số 0. Và từ một công ty chuyên hàng giá rẻ, Haier đã sử dụng công nghệ Sanyo để nâng cấp chất lượng sản phẩm, đủ sức cạnh tranh sòng phẳng với các đối thủ Hàn Quốc như Samsung hay LG. 

Ngoài ra còn có Lenovo mua lại mảng PC của IBM và NEC, Hisense mua lại mảng TV của Toshiba v.v...

・Nhật Bản đang thiếu hụt nhân tài vì thế Nhật nỗ lực thế nào để giành lại vị thế, trong khi một số đảng phái chính trị gần đây còn có chính sách bài ngoại?

1. Chiến lược "Phục hưng Silicon": Canh bạc 10.000 tỷ Yên

Nhật Bản xác định rằng nếu không có Chip (bán dẫn), họ sẽ không có tương lai. Họ đang dồn lực vào Liên minh Rapidus như là một "đội tuyển quốc gia" gồm Sony, Toyota, SoftBank... với mục tiêu sản xuất chip 2nm (tiên tiến nhất thế giới) vào năm 2027. Chính phủ đã rót hàng tỷ USD để rút ngắn khoảng cách công nghệ mà họ đã đánh mất trong 20 năm qua.

Ngoài ra là xây dựng "Đảo Silicon" Kumamoto. Thu hút thành công TSMC (Đài Loan) xây dựng các nhà máy lớn tại Kumamoto. Điều này không chỉ tạo ra sản phẩm mà còn nhằm mục tiêu "hút" quy trình quản lý và công nghệ tiên tiến quay trở lại đất Nhật.

2. Thu hút nhân tài: "Trải thảm đỏ" có chọn lọc

Dù có tiếng là bảo thủ, nhưng thực tế Chính phủ Nhật Bản đang thực hiện những thay đổi mang tính lịch sử để thu hút chất xám:

-Visa "J-Skip" và "J-Find": Đây là những loại visa đặc quyền dành cho nhân tài hàng đầu (thu nhập cao hoặc tốt nghiệp top 100 đại học thế giới). Họ có thể lấy thẻ vĩnh trú chỉ sau 1 năm, một tốc độ chưa từng có trong lịch sử Nhật Bản.

-Chương trình hợp tác với Ấn Độ: Nhật Bản đang chi mạnh tay để đưa hàng ngàn chuyên gia AI và bán dẫn từ Ấn Độ sang làm việc.

-Cải cách hệ thống thực tập sinh: Thay thế hệ thống cũ bằng hệ thống "Đào tạo Việc làm", cho phép lao động nước ngoài dễ dàng chuyển việc và có lộ trình định cư rõ ràng hơn, nhằm giữ chân những người có kỹ năng.

3. Dùng AI để "bù đắp" sự thiếu hụt con người

-Họ đang thúc đẩy tỷ lệ sử dụng AI trong toàn xã hội lên mức 80% để giải quyết các công việc hành chính và dịch vụ.

-Phát triển AI Agent và Robot trong y tế, nông nghiệp để giảm áp lực lên lực lượng lao động già hóa, giúp con người tập trung vào các khâu sáng tạo.

Tuy nhiên có một Nghịch lý chính trị: Bài ngoại và Thực dụng kinh tế

Điển hình là sự trỗi dậy của các lãnh đạo có tư tưởng bảo thủ (như chính quyền của bà Takaichi) dù Nhật Bản đang thực hiện một chính sách "tách biệt rạch ròi":

-Siết chặt an ninh (Vế "Bài ngoại"): Chính phủ cam kết mạnh tay với lao động bất hợp pháp, siết chặt quy định về lưu trú để trấn an cử tri bảo thủ và duy trì trật tự công cộng. Họ muốn gửi thông điệp: "Chúng tôi chỉ đón nhận những người tuân thủ pháp luật".

-Ưu tiên chất xám (Vế "Thực dụng"): Trong khi siết chặt lao động phổ thông, họ lại "mở toang cửa" cho kỹ sư công nghệ. Đối với các chính trị gia Nhật, nhân tài công nghệ không được xem là "người nhập cư" theo nghĩa thông thường, mà là "nguồn lực an ninh quốc gia".

Tổng kết: Nhật Bản có giành lại được vị thế?

Nhật Bản đang đi trên “dây”: Một bên là sự cần thiết phải mở cửa để cứu nền kinh tế, một bên là áp lực bảo tồn bản sắc và trật tự xã hội từ cử tri.

Điểm khác biệt lớn nhất so với thập niên 90: Ngày xưa họ "đuổi" nhân tài đi để cắt giảm chi phí, còn nay họ "mua" nhân tài về bằng mọi giá để tồn tại.

Và Nhật Bản đang ở vào thế "không thể không mở cửa". Tư tưởng bài ngoại có thể tồn tại trong một bộ phận chính trị, nhưng thực tế kinh tế là mệnh lệnh tối cao. Các công ty Nhật hiện nay đã hiểu rằng: Để không lặp lại sai lầm của thập niên 90 (mất nhân tài vào tay đối thủ), họ buộc phải biến Nhật Bản thành một nơi đáng sống và đáng làm việc cho những người trẻ nước ngoài.

(Hình Phóng viên Kume Hiroshi của chương trình News Station, Đài Asahi TV)

Và hai quốc gia đối thủ của nhau về kinh tế đang chơi "rock" cùng nhau, hứa hẹn một tương lai bùng nổ?